Tác hại của thuốc phun muỗi: Những điều cần biết trước khi sử dụng

Tác hại của thuốc phun muỗi là vấn đề cần được quan tâm khi hóa chất diệt côn trùng được sử dụng trong nhà ở, nhà hàng, văn phòng, trường học hoặc các khu vực sinh hoạt. Thuốc phun muỗi có thể giúp kiểm soát nhanh muỗi trưởng thành, nhưng việc sử dụng không đúng loại, sai liều lượng hoặc để con người tiếp xúc không cần thiết với hóa chất có thể làm tăng rủi ro.

Điều quan trọng là không nên hiểu rằng tác hại của thuốc phun muỗi đồng nghĩa với việc mọi loại thuốc phun đều nguy hiểm trong mọi trường hợp. Các sản phẩm diệt muỗi được đánh giá dựa trên hoạt chất, mục đích sử dụng, liều lượng và điều kiện phơi nhiễm. EPA cho biết pyrethroid có thể được sử dụng trong kiểm soát muỗi theo hướng dẫn mà không tạo ra rủi ro không hợp lý cho sức khỏe; tuy nhiên, phơi nhiễm ở mức cao do tai nạn, sử dụng sai hoặc tiếp xúc quá mức vẫn có thể gây vấn đề.

Phun thuốc muỗi quanh khu vực sân vườn

Tác hại của thuốc phun muỗi có phải lúc nào cũng xảy ra?

Không. Khi đánh giá tác hại của thuốc phun muỗi, cần phân biệt giữa bản thân hóa chất và mức độ phơi nhiễm với hóa chất đó.

Thuốc diệt muỗi thường chứa các hoạt chất có khả năng tác động lên hệ thần kinh của côn trùng. Một số sản phẩm kiểm soát muỗi sử dụng pyrethrin hoặc pyrethroid như permethrin, resmethrin, d-phenothrin và các hoạt chất liên quan.

Nguy cơ đối với con người phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:

• Loại hoạt chất.
• Nồng độ và liều lượng sử dụng.
• Cách phun.
• Thời gian tiếp xúc.
• Đường phơi nhiễm qua hô hấp, da hoặc mắt.
• Không gian sử dụng.
• Việc có tuân thủ hướng dẫn trên nhãn hay không.

Vì vậy, không nên đánh đồng một lần phun đúng hướng dẫn với tình trạng tiếp xúc quá mức.

Rủi ro phụ thuộc vào hoạt chất và mức độ phơi nhiễm

Mỗi loại thuốc diệt côn trùng có thành phần và đặc tính khác nhau. Một số pyrethroid được sử dụng rộng rãi trong kiểm soát muỗi và được đánh giá về rủi ro ở những điều kiện sử dụng được phép. Tuy nhiên, EPA cũng cho biết ở mức phơi nhiễm cao, pyrethroid có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh.

Do đó, câu hỏi “thuốc phun muỗi có độc không?” không nên được trả lời bằng một chữ “có” hoặc “không”. Câu hỏi chính xác hơn phải là:

Người sử dụng đang tiếp xúc với hoạt chất nào, ở mức độ nào và trong điều kiện nào?

Sử dụng đúng hướng dẫn khác với phun quá mức

Một sai lầm phổ biến là cho rằng phun nhiều thuốc hơn sẽ giúp diệt muỗi nhanh và triệt để hơn.

Thực tế, thuốc diệt côn trùng cần được sử dụng theo nhãn sản phẩm. EPA nhấn mạnh nguyên tắc “nhãn sản phẩm là quy định sử dụng”, trong đó có hướng dẫn về liều lượng, vị trí, thời điểm và các biện pháp phòng tránh tiếp xúc.

Tăng lượng hóa chất không đồng nghĩa với tăng hiệu quả theo cùng tỷ lệ, nhưng có thể làm tăng lượng hóa chất mà con người, vật nuôi và môi trường có khả năng tiếp xúc.

6 tác hại của thuốc phun muỗi cần lưu ý

Kích ứng mắt, mũi và đường hô hấp

Một trong những vấn đề có thể gặp khi tiếp xúc với thuốc trừ sâu là kích ứng mắt, mũi hoặc họng. EPA liệt kê kích ứng mắt, mũi và họng trong số những ảnh hưởng có thể liên quan đến phơi nhiễm thuốc trừ sâu trong môi trường trong nhà.

Bình xịt muỗi dạng phun sương dùng trong gia đình

Điều này đặc biệt đáng chú ý khi thuốc được phun dưới dạng aerosol hoặc sương mịn. Các hạt nhỏ có thể tồn tại trong không khí một khoảng thời gian nhất định, tạo điều kiện cho việc hít phải nếu người dùng ở trong khu vực đang xử lý.

Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn khi phơi nhiễm

Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn và cảm giác khó chịu có thể xuất hiện trong một số trường hợp phơi nhiễm với thuốc trừ sâu. EPA liệt kê các triệu chứng này trong thông tin về ảnh hưởng sức khỏe liên quan đến thuốc trừ sâu trong nhà.

Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào một triệu chứng để kết luận nguyên nhân là thuốc phun muỗi. Nếu xuất hiện triệu chứng bất thường sau khi tiếp xúc với hóa chất, cần rời khỏi khu vực, tăng thông gió và tìm tư vấn y tế khi triệu chứng nghiêm trọng hoặc không giảm.

Ảnh hưởng đến hệ thần kinh khi tiếp xúc ở mức cao

Pyrethroid tác động lên hệ thần kinh của côn trùng. Ở người, EPA đánh giá các sản phẩm pyrethroid theo những kịch bản phơi nhiễm cụ thể; phơi nhiễm ở mức cao do tai nạn hoặc sự cố có thể gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh.

Đây là lý do việc sử dụng đúng liều lượng và hạn chế tiếp xúc trực tiếp với hóa chất là rất quan trọng.

Không nên tự ý tăng nồng độ thuốc, phun liên tục hoặc sử dụng sản phẩm ngoài mục đích mà nhà sản xuất công bố.

Hóa chất có thể lưu lại trên bề mặt và trong bụi

Một trong những tác hại của thuốc phun muỗi thường ít được chú ý là vấn đề tồn dư.

Thuốc sau khi phun không nhất thiết biến mất ngay lập tức khỏi môi trường. Một số hoạt chất có thể bám trên bụi hoặc bề mặt. Một nghiên cứu được EPA lưu trữ về xử lý nhà ở bằng pyrethroid ghi nhận nồng độ một số hoạt chất trong bụi nhà và hạt trong không khí tăng sau xử lý rồi giảm dần theo thời gian. Thời gian tồn lưu khác nhau giữa từng hoạt chất.

Vì vậy, sau khi phun cần tuân thủ thời gian cách ly và các hướng dẫn vệ sinh, thông gió của sản phẩm thay vì mặc định rằng hóa chất đã biến mất ngay khi mùi thuốc giảm.

Nguy cơ đối với trẻ em và thú cưng

Trẻ em và thú cưng có thể tiếp xúc với hóa chất theo những cách khác người lớn. Trẻ có xu hướng tiếp xúc gần với sàn nhà và các bề mặt; vật nuôi có thể tiếp xúc với khu vực đã xử lý thông qua chân, lông hoặc hành vi liếm.

EPA khuyến nghị khi sử dụng hệ thống phun thuốc diệt muỗi ngoài trời phải tránh phun khi người, vật nuôi hoặc thực phẩm hiện diện trong khu vực xử lý.

Vì vậy, khi phun trong hoặc quanh nhà, cần tuân thủ chính xác hướng dẫn của sản phẩm về việc đưa người và vật nuôi ra khỏi khu vực.

Tác động đến côn trùng có ích và môi trường

Thuốc diệt muỗi không phải lúc nào cũng chỉ tác động đến muỗi.

EPA lưu ý pyrethrin và permethrin có thể gây độc cho nhiều loài côn trùng, trong đó có ong, bướm và một số côn trùng có ích. Permethrin cũng có độc tính rất cao đối với cá.

Do đó, sử dụng thuốc diệt muỗi ngoài trời cần chú ý đến khu vực xung quanh, đặc biệt là ao hồ, bể cá, cây trồng và nơi có côn trùng thụ phấn.

Vì sao phun thuốc muỗi trong không gian kín cần đặc biệt lưu ý?

Không gian kín có đặc điểm khác hoàn toàn so với phun ngoài trời.

Thuốc phun muỗi dạng khói lan rộng trong không khí

Khi phun trong phòng, hóa chất được đưa trực tiếp vào môi trường mà con người thường hít thở. Nếu thông gió kém, việc giảm nồng độ hóa chất trong không khí có thể chậm hơn.

EPA cho biết thuốc trừ sâu có thể hiện diện trong không khí, bụi và trên các bề mặt trong nhà; đồng thời khuyến nghị sử dụng đúng hướng dẫn và tăng thông gió khi cần thiết.

Hóa chất có thể lưu lại trong không khí

Dạng phun sương tạo ra những giọt rất nhỏ. Với các sản phẩm kiểm soát muỗi dạng ULV, mục đích chính là tạo ra các giọt thuốc nhỏ đủ để tồn tại trong không khí và tiếp xúc với muỗi đang bay.

Điều này có lợi cho mục tiêu kiểm soát muỗi nhưng đồng thời cho thấy vì sao không nên đứng trong khu vực đang phun.

Một nghiên cứu về các sản phẩm xua/diệt muỗi trong nhà cũng ghi nhận nồng độ một số pyrethroid trong không khí tăng mạnh trong thời gian sử dụng, sau đó giảm dần.

Thông gió và thời gian cách ly có vai trò quan trọng

Sau khi sử dụng thuốc, người dùng cần tuân thủ chính xác hướng dẫn trên nhãn về thời gian không có người, mở cửa, thông gió và vệ sinh.

Không nên tự đặt ra một thời gian cố định áp dụng cho mọi loại thuốc, bởi thành phần và hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm có thể khác nhau.

Những sai lầm làm tăng nguy cơ khi phun thuốc muỗi

Một số sai lầm thường gặp gồm:

Phun khi đang có người trong phòng: điều này làm tăng phơi nhiễm trực tiếp với hóa chất.

Phun quá liều: sử dụng nhiều thuốc hơn hướng dẫn không đồng nghĩa với kiểm soát muỗi tốt hơn.

Không thông gió sau khi xử lý: có thể khiến hóa chất tồn tại trong môi trường trong nhà lâu hơn.

Phun lên thực phẩm hoặc dụng cụ ăn uống: đây là khu vực cần được bảo vệ đặc biệt.

Không chú ý đến vật nuôi: chó, mèo và các vật nuôi khác có thể tiếp xúc với bề mặt đã xử lý.

Phun gần nguồn nước: một số hoạt chất có độc tính với sinh vật thủy sinh, vì vậy cần đặc biệt thận trọng với ao, hồ và bể cá.

Lạm dụng thuốc thay vì xử lý nguồn muỗi: nếu môi trường vẫn có nước đọng và nơi sinh sản, phun thuốc có thể chỉ giải quyết tạm thời muỗi trưởng thành.

Có nên thay thế hoàn toàn thuốc phun muỗi bằng đèn bắt muỗi?

Không nhất thiết phải xem đây là lựa chọn “một trong hai”.

Hóa chất phun muỗi có thể tồn lưu trên cây cối và bề mặt

Trong kiểm soát côn trùng, phương án phù hợp thường là kết hợp nhiều biện pháp. EPA cũng đánh giá quản lý dịch hại tổng hợp, hay IPM, là cách tiếp cận hữu ích để kiểm soát muỗi thay vì chỉ phụ thuộc vào một phương pháp.

Tuy nhiên, nếu mục tiêu là giảm việc sử dụng hóa chất trong những khu vực sinh hoạt thường xuyên, đèn bắt muỗi có thể trở thành một phương án hỗ trợ đáng cân nhắc.

Đèn bắt muỗi kiểm soát côn trùng theo phương pháp vật lý

Khác với thuốc phun, đèn bắt muỗi không cần phát tán hóa chất diệt côn trùng vào không gian để thực hiện chức năng bắt muỗi.

Các dòng đèn bắt muỗi chuyên dụng thường sử dụng nguồn sáng để thu hút côn trùng, sau đó sử dụng lưới điện hoặc cơ chế bắt phù hợp để xử lý chúng.

Nhờ vậy, người dùng có thể sử dụng thiết bị như một phương án kiểm soát muỗi chủ động tại những vị trí phù hợp mà không cần liên tục phun hóa chất vào không gian sinh hoạt.

Khi nào nên ưu tiên đèn bắt muỗi?

Đèn bắt muỗi đặc biệt phù hợp để cân nhắc trong những khu vực con người thường xuyên sinh hoạt như:

• Phòng khách.
• Khu vực ăn uống.
• Ban công.
• Sân vườn.
• Quán cà phê.
• Nhà hàng.
• Khu vực kinh doanh.
• Một số không gian cần kiểm soát côn trùng thường xuyên.

Tuy nhiên, đèn bắt muỗi không loại bỏ nơi sinh sản của muỗi. Vì vậy, vẫn cần kết hợp vệ sinh môi trường, loại bỏ nước đọng và các biện pháp phòng muỗi khác.

Cách kết hợp các biện pháp để kiểm soát muỗi hiệu quả

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc phun, có thể xây dựng một quy trình kiểm soát muỗi gồm nhiều lớp.

Phun thuốc diệt muỗi cần trang bị đồ bảo hộ đầy đủ

Bước 1: Loại bỏ nơi sinh sản. Kiểm tra xô, chậu, lốp xe, khay nước và những khu vực có khả năng đọng nước.

Bước 2: Giảm nơi trú ẩn. Giữ sân vườn thông thoáng và hạn chế những khu vực ẩm tối mà muỗi có thể trú.

Bước 3: Sử dụng biện pháp vật lý. Đèn bắt muỗi có thể được bố trí tại vị trí phù hợp để bắt muỗi và côn trùng trưởng thành.

Bước 4: Chỉ sử dụng hóa chất khi cần thiết. Khi cần phun, lựa chọn sản phẩm phù hợp và tuân thủ đầy đủ hướng dẫn trên nhãn.

Bước 5: Đánh giá lại nguyên nhân. Nếu muỗi xuất hiện liên tục, cần tìm nguồn phát sinh thay vì chỉ tăng tần suất phun thuốc.

Cách tiếp cận này giúp giảm sự phụ thuộc vào một phương pháp duy nhất và chủ động hơn trong việc kiểm soát côn trùng.

Kết luận: Giảm phụ thuộc vào hóa chất để kiểm soát muỗi chủ động hơn

Khi tìm hiểu tác hại của thuốc phun muỗi, điều quan trọng nhất là không nên nhìn vấn đề theo hướng cực đoan. Thuốc diệt muỗi có vai trò nhất định trong kiểm soát côn trùng và có thể được sử dụng an toàn khi lựa chọn đúng sản phẩm, đúng mục đích và tuân thủ hướng dẫn. Tuy nhiên, phơi nhiễm quá mức hoặc sử dụng sai có thể làm tăng rủi ro đối với sức khỏe và môi trường.

Đặc biệt, phun thuốc thường xuyên trong không gian sinh hoạt có thể khiến người dùng phải đối mặt với vấn đề tiếp xúc với hóa chất trong không khí, bụi hoặc trên bề mặt. Một số nghiên cứu cũng cho thấy nồng độ pyrethroid trong môi trường trong nhà có thể tăng sau khi sử dụng sản phẩm diệt/xua muỗi và giảm dần theo thời gian.

Vì vậy, bên cạnh hóa chất, người dùng có thể cân nhắc những phương án kiểm soát muỗi khác như loại bỏ nơi sinh sản, cải thiện môi trường và sử dụng đèn bắt muỗi Nion tại các vị trí phù hợp.

Hiểu rõ tác hại của thuốc phun muỗi sẽ giúp người dùng không chỉ biết cách sử dụng hóa chất thận trọng hơn mà còn chủ động xây dựng một giải pháp kiểm soát muỗi phù hợp, giảm sự phụ thuộc không cần thiết vào thuốc diệt côn trùng.